Roosje (links) achter het huis in de Waterhoefstraat.

Roosje en haar zus Martha Mozes woonden in de Waterhoefstraat in Tilburg. Omdat de familie Mozes Joods was, gingen de kinderen  naar de Openbare Lagere School en niet naar een katholieke school. De school was in de Korte Schijfstraat. Het gebouw staat er nog steeds, maar wordt nu gebruikt voor particuliere bewoning. Al eerder werd er een nieuwe school gebouwd, die eerst de Centrumschool heette en later De Vuurvogel. Ook dat gebouw is verdwenen, maar basisschool De Vuurvogel kennen we nog steeds! Deze bevindt zich aan de Eikstraat: Openbare Basischool De Vuurvogel.

Het nieuwe schooljaar van 1941-1942 begon niet leuk. De kinderen die Joods waren, moesten van de school af en naar speciale scholen en klassen. Voor Roosje Mozes werd dat de Joodse school in de St. Antoniusstraat in Tilburg. Bijna tweeënhalf jaar kon Roosje in de nieuwe klas blijven totdat er weer een nieuwe maatregel kwam: op 10 april 1943 ging Roosje met vele anderen naar kamp Vught. Twee maanden later was er het bekende ´kindertransport´waarbij honderden kinderen naar Sobibór werden gebracht. Daar is Roosje overleden.

Martha Mozes, 1945. Foto via Leo Feijten

Martha

Net als Roosje, ging ook Martha naar kamp Vught. Martha overleefde echter het kamp. Ze was namelijk 17 jaar Martha en werd ingezet voor het Philips-commando. Mensen uit het kamp moesten dwangarbeid verrichten. Zo werkten zij aan radiobuizen en knijpkatten. Hoewel het werk allesbehalve vrijwillig was, noch betaald, betekende het voor onder andere Martha dat ze de oorlog kon overleven. Haar levensverhaal werd opgetekend door haar latere therapeut. Martha herinnerde zich dat er tijdens de oorlog een jongen in hun gezin werd opgenomen. Martha zei: ‘Ik geloof dat hij Hans heette.’

Hans (Horst)

Struikelsteen in Eindhoven

Tja, hij heette Hans, maar zijn eigenlijke naam was Horst. Hij werd geboren in Duitsland op 13 juli 1932 in de stad Erwitte. Op 4 januari 1939 vertrok de kleine Horst vanuit Duitsland naar Nederland. Hij was op dat moment nog maar 6 jaar. Het was een hele reis voor de kleine Horst: via Bergen aan Zee en Amsterdam ging hij eerst naar Eindhoven waar hij verbleef van 1939 tot 1941. Daarna moest hij weer weg en kwam hij in Tilburg bij de familie Mozes terecht. Toen de familie Mozes naar kamp Vught werd gebracht, ging ook de kleine Hans mee. Net als Roosje overleefde ook Hans de oorlog niet. De therapeut die met Martha gesprekken had, ging onderzoek doen naar Horst Eichenwald. Nu is er een website Horst Eichenwald, waarop je foto’s en films kunt zien.

 

Herinneren en herdenken

In 1997 vond er in de oude Vuurvogel een reünie plaats van de voormalige klas 6 en 7 uit 1940-1941. Voor de kinderen die in september 1941 de klas moesten verlaten, maakte oud-klasgenoot Piet de Vries een monumentje: een gespleten zwerfkei met daarop de namen van vijf Joodse kinderen : Isaak Buchen, Lore Cohen, Klaus Deen, Lex van Leeuwen en Roosje Mozes. De tekst aan de binnenzijde van de zwerfkei luidt: ‘Als deze steen zijn wij ruw gescheiden door helse krachten buiten ons, blijven wij altijd een deel van elkaar.’

Dit monument én de foto ervan zijn gemaakt door de beeldhouwster Teus van den Berg – Been.

De naam van Roosje Mozes staat op het monument in Nationaal Monument Kamp Vught en op de zwerfkei ter hernnering aan de Lagere School. Dankzij namen op monumenten kunnen we de kinderen van de oorlog blijven herinneren.